Zanim zaczniemy: jedyna rzecz do wykucia
W trzech pierwszych lekcjach szwedzki był łaskawy: jedna forma czasownika, brak przypadków, przewidywalne pytania. Teraz przychodzi rachunek.
Każdy szwedzki rzeczownik należy do jednego z dwóch rodzajów — i po samym słowie zwykle nie poznasz, do którego. En bil (samochód), ale ett hus (dom). En stol (krzesło), ale ett bord (stół). Nie ma reguły, tak jak nie ma jej w niemieckim der/die/das. Rodzaj jest częścią słowa i tak trzeba się go uczyć.
Dlaczego to takie ważne. Rodzaj nie jest ozdobą. Od niego zależy końcówka formy określonej (bilen, ale huset — lekcja 8), forma przymiotnika (lekcja 12) i zaimek dzierżawczy (ta lekcja). Pomyłka w rodzaju rozsypuje całe zdanie. Dlatego w tym kursie każde hasło rzeczownikowe ma rodzajnik — i tak też czyta je lektor.
Dwa rodzaje: en i ett
| Rodzaj | Rodzajnik | Przykłady | Jak często |
|---|---|---|---|
| wspólny (utrum) | en | en bil, en stol, en bror, en bok | ok. trzech czwartych słów |
| nijaki (neutrum) | ett | ett hus, ett bord, ett barn, ett kök | ok. jednej czwartej słów |
Szwedzki nie ma osobnego rodzaju męskiego i żeńskiego — dawno zlały się w jeden, wspólny. Brat i siostra, krzesło i książka: wszystko to en. Dla Polaka to ulga, bo polskie „ten / ta" nic tu nie podpowiada i nie musi.
Strategia na start. Skoro en to większość, szczególną uwagę zwracaj na słowa z ett — to je trzeba „oznaczyć" w pamięci. Ludzie i zwierzęta to prawie zawsze en (en man, en kvinna, en hund), ale z wyjątkami, które padają codziennie: ett barn (dziecko), ett syskon (brat lub siostra). Ucz się zawsze w parze: ett hus, nigdy samo hus.
Rodzina
Szwedzkie nazwy członków rodziny są krótkie i prawie wszystkie rodzaju en. Kilka ma nieregularną liczbę mnogą, którą warto zapamiętać od razu, bo należą do najczęstszych słów w języku:
| Liczba pojedyncza | Liczba mnoga | Znaczenie |
|---|---|---|
| en mamma | mammor | mama — mamy |
| en pappa | pappor | tata — tatowie |
| en bror | bröder | brat — bracia |
| en syster | systrar | siostra — siostry |
| ett barn | barn | dziecko — dzieci (bez zmiany!) |
| en dotter | döttrar | córka — córki |
| en son | söner | syn — synowie |
Barn nie zmienia formy w liczbie mnogiej. Ett barn, två barn, många barn — zawsze tak samo. To reguła dla rzeczowników rodzaju ett zakończonych na spółgłoskę: ett hus → två hus, ett år → trettio år. Wrócimy do tego w lekcji 40.
Dziadkowie po szwedzku to mała łamigłówka — i bardzo logiczna. Słowo składa się z dwóch części: mor (matka) i far (ojciec). Pierwsza mówi, po czyjej stronie, druga — kim jest ta osoba:
| Słowo | Dosłownie | Znaczenie |
|---|---|---|
| mormor | matka matki | babcia ze strony mamy |
| farmor | matka ojca | babcia ze strony taty |
| morfar | ojciec matki | dziadek ze strony mamy |
| farfar | ojciec ojca | dziadek ze strony taty |
| moster / faster | siostra matki / ojca | ciocia |
| morbror / farbror | brat matki / ojca | wujek, stryjek |
Dialog 1 — Bilder på familjen
Gramatyka: min, mitt, mina
Zaimek dzierżawczy dopasowuje się do rodzaju i liczby rzeczownika, nie do właściciela. To działa tak samo jak w polskim („mój brat", „moje dziecko", „moje dzieci"), tylko formy są inne:
| Rzeczownik | mój | twój | nasz | Przykład |
|---|---|---|---|---|
| en | min | din | vår | min bror, din bok |
| ett | mitt | ditt | vårt | mitt hus, vårt barn |
| liczba mnoga | mina | dina | våra | mina barn, våra föräldrar |
Dobra wiadomość: zaimek stoi przed rzeczownikiem, dokładnie jak po polsku, a sam rzeczownik zostaje w zwykłej, słownikowej formie: min bror, mitt hus, mina barn.
Dwa błędy, których nie rób. Po zaimku dzierżawczym rzeczownik nie dostaje końcówki określonej: ✗ min broren, ✗ mitt huset. I nie przestawiaj szyku: ✗ broren min to szyk norweski (w szwedzkim spotkasz go najwyżej w dialektach) — w standardowym szwedzkim zawsze min bror.
hans (jego), hennes (jej) i deras (ich) nie mają żadnych form pobocznych — są zawsze takie same: hans bok, hennes hus, deras barn. „Wasz" to er / ert / era, odmieniane jak min / mitt / mina.
Później w kursie poznasz jeszcze sin / sitt / sina — „swój" w trzeciej osobie (Hon ringer sin mamma — dzwoni do swojej mamy). Na razie wystarczą hans i hennes.
Opis osoby i stan cywilny
Przy opisie osoby i rzeczy przymiotnik stoi po vara i dopasowuje się do rodzaju. Pełną odmianę przymiotnika omówimy w lekcjach 11 i 12, na razie wystarczy jedna zasada: przy rzeczowniku rodzaju ett przymiotnik dostaje końcówkę -t, a w liczbie mnogiej — -a.
| Rodzaj | Przykład | Znaczenie |
|---|---|---|
| en | Vår bil är stor. | Nasz samochód jest duży |
| ett | Vårt hus är stort. | Nasz dom jest duży (ett hus → stort) |
| l. mnoga | Våra barn är stora. | Nasze dzieci są duże |
Liten jest wyjątkiem i to takim, który trzeba znać od początku, bo jest bardzo częsty: en liten bil, ett litet hus, a w liczbie mnogiej całkiem inne słowo — små barn. Trzy formy, żadnego wzoru.
Stan cywilny mówi się bez rodzajnika, przymiotnikiem: Jag är gift (żonaty / zamężna), ogift, skild (rozwiedziony), singel. Bardzo szwedzkie jest słowo sambo — partner, z którym mieszkasz bez ślubu. W Szwecji to zwyczajna, uregulowana prawnie forma związku i w urzędowych formularzach ma osobną rubrykę.
Dialog 2 — Vem är din närmaste anhörig?
Czytanka: Min familj bor i två länder
Słownictwo lekcji 4
Ćwiczenia podsumowujące
Podsumowanie
- Dwa rodzaje: en i ett. Rodzaju nie da się zgadnąć — ucz się go razem ze słowem, tak jak niemieckiego der/die/das.
- en to większość słów — szczególnie pilnuj tych z ett: ett hus, ett barn, ett bord.
- Zaimek dzierżawczy stoi PRZED rzeczownikiem, a rzeczownik zostaje w zwykłej formie: min bror, mitt hus, mina barn. Nigdy ✗ min broren.
- Formy: min / mitt / mina zależą od rzeczownika, nie od właściciela. hans, hennes, deras są nieodmienne.
- Barn ma taką samą liczbę mnogą — ett barn, två barn. Podobnie hus i år. A mormor to mama mamy.
To koniec części darmowej. W lekcji 5 wchodzimy w zasadę V2 — regułę, która rządzi szykiem każdego szwedzkiego zdania i której złamanie słychać natychmiast.