Zanim zaczniemy: jedna scena
Stoisz w kolejce w Skatteverket w Göteborgu. Na tablicy wyskakuje Twój numer, pani przy okienku podnosi wzrok i mówi coś, co brzmi jak „warszogud". Nie ma tego w żadnym słowniku, którego szukasz w panice w telefonie. A to po prostu varsågod — „proszę, zapraszam". Szwed wymawia to jednym tchem, jako jedno słowo.
To jest pierwsza rzecz, którą trzeba przyjąć do wiadomości: szwedzki nie zawsze brzmi tak, jak wygląda. Pisownia jest dość regularna, ale rządzi się regułami, których polski odruch nie zna: o często czyta się jak „u", g bywa „j", a och to „ok". Dlatego w tym kursie przy każdym haśle stoi zapis wymowy — bez niego uczysz się języka, którego nikt nie rozpozna ze słuchu.
Dobra wiadomość jest taka, że gramatycznie szwedzki jest łagodny. Nie ma przypadków. Czasownik nie odmienia się przez osoby — jag är, du är, han är, vi är, zawsze tak samo. Po polsku trzeba pamiętać sześć form; tutaj jedną. Trudność szwedzkiego leży gdzie indziej i dojdziemy do niej w lekcji 8.
Powitania i pożegnania
Szwecja jest krajem nieformalnym. Do szefa, do lekarza i do ministra mówi się du — od lat 60. i 70., od tak zwanej du-reformen. Grzecznościowe ni do jednej osoby słyszy się rzadko i dziś brzmi raczej sztywno. Dlatego powitań jest mniej, niż można się spodziewać, i większość sytuacji załatwia jedno słowo.
| Zwrot | Kiedy | Jak brzmi naprawdę |
|---|---|---|
| hej | zawsze i wszędzie — najbezpieczniejszy wybór | „hej" |
| hejsan | to samo, trochę cieplej | „hejsan" |
| tjena | do kolegi, bardzo swobodnie | „śena" |
| hallå | przez telefon, albo gdy kogoś zaczepiasz | „haLO" |
| god morgon | rano | „gomoron" |
| god kväll | wieczorem, raczej oficjalnie | „gukwel" |
| hej då | na pożegnanie, zawsze pasuje | „hej do" |
| ha det bra | na pożegnanie, cieplej | „ha de bra" |
| vi ses | gdy wiadomo, że się jeszcze zobaczycie | „wi ses" |
Uwaga na god natt i god dag. God natt to nie pożegnanie wieczorem, tylko dobranoc — mówi się je, idąc spać. Wychodząc o dwudziestej drugiej z kolacji u znajomych, powiesz hej då albo ha det bra. A god dag istnieje, ale brzmi bardzo oficjalnie — w sklepie i w urzędzie wystarczy hej.
Dialog 1 — Första dagen på SFI
SFI (svenska för invandrare) to bezpłatny kurs szwedzkiego dla dorosłych imigrantów, prowadzony przez gminę. Przez niego przechodzi prawie każdy, kto przyjeżdża do Szwecji na stałe — Marek też.
Gramatyka: att vara (być)
Tutaj szwedzki jest dla Polaka prezentem. Czasownik ma jedną formę dla wszystkich osób — nie ma czego wybierać:
| szwedzki | polski |
|---|---|
| jag är | ja jestem |
| du är | ty jesteś |
| han / hon är | on / ona jest |
| vi är | my jesteśmy |
| ni är | wy jesteście |
| de är | oni są |
To nie jest wyjątek — tak zachowuje się każdy szwedzki czasownik w czasie teraźniejszym. Jag pratar, du pratar, hon pratar. Jedna forma, koniec tematu.
Zaimka nie wolno opuszczać. Po polsku powiesz „jestem z Polski" i nikt nie pyta, kto. Po szwedzku är från Polen jest zdaniem bez podmiotu i brzmi jak urwane w pół słowa. Zawsze jag är från Polen. I jeszcze jedno: de (oni) czyta się „dom", a jag w mowie zwykle „ja".
Pytania: vad, vem, var, hur
Szwedzkie słowa pytające zaczynają się najczęściej od v- albo h-. Uważaj na dwa krótkie, łatwe do pomylenia słowa: vad (co) i var (gdzie). W mowie vad traci końcowe d i brzmi po prostu „wa".
| Pytanie | Znaczenie | Przykład |
|---|---|---|
| vad | co, jak (przy imieniu) | Vad heter du? |
| vem | kto | Vem är det? |
| var | gdzie | Var bor du? |
| varifrån | skąd | Varifrån kommer du? |
| hur | jak, w jaki sposób | Hur mår du? |
| varför | dlaczego | Varför lär du dig svenska? |
Pułapka nie do ominięcia. „Jak się nazywasz?" to po szwedzku Vad heter du? — dosłownie „co nazywasz się". Polski odruch podpowiada hur („jak"), i to jest błąd, który słychać natychmiast. Zapamiętaj jako całość: vad heter du.
„Skąd jesteś?" da się powiedzieć na dwa sposoby, oba są poprawne i oba usłyszysz: Varifrån kommer du? albo — częściej w mowie — z rozbitym pytajnikiem: Var kommer du ifrån?
Zwróć uwagę na szyk. W pytaniu ze słowem pytającym kolejność jest sztywna: słowo pytające, potem czasownik, potem podmiot — Var bor du?, nie Var du bor?. Do tej reguły wrócimy na poważnie w lekcji 5, bo rządzi całym szwedzkim zdaniem.
Alfabet szwedzki
Alfabet szwedzki ma 29 liter: łacińskie A–Z plus trzy własne na końcu, w tej kolejności — å, ä, ö. Kolejność ma znaczenie praktyczne: na liście nazwisk, w spisie i w słowniku Å i Ä stoją na samym końcu, nie przy A, a Ö — nie przy O. Kto szuka nazwiska Åberg na początku listy, nie znajdzie go nigdy.
Liter c, q, w, x, z praktycznie nie ma w rodzimych słowach — pojawiają się w zapożyczeniach i nazwiskach. Trzeba je jednak umieć wymówić, bo nazwisko przez telefon literuje się w całości, a polskie nazwiska są pełne w i z.
Trzy litery, których nie masz w polskim. Å to najprostsze: brzmi jak polskie „o" — två to „two". Ä to polskie „e", przed r jeszcze szersze. Ö to niemieckie „ö" — ustaw usta do „o" i powiedz „e". Za to szwedzkie O czyta się bardzo często jak polskie „u" — i to jest wpadka numer jeden.
Przez telefon Szwedzi literują imionami: A som i Adam, K som i Kalle, Ö som i Östen. To stały zestaw imion, ten sam w każdym urzędzie i w każdej przychodni.
Wymowa: co Polak robi źle
Sześć rzeczy, które wyłapuje się w pierwszej minucie rozmowy. Nie trzeba ich opanować dziś — trzeba wiedzieć, że istnieją, żeby nie utrwalić błędu.
| Zapis | Polski odruch | Jak jest naprawdę |
|---|---|---|
| o | „o" | często „u" — bo to „bu", sko to „sku" |
| u | „u" | coś między „u" a „y", wargi mocno zaokrąglone — hus |
| och, jag | „och", „jag" | „ok" (w szybkiej mowie „o"), „ja" |
| g + e, i, y, ä, ö | „g" | „j" — Göteborg to „jöteborj" |
| k, tj + e, i, y, ä, ö | „k" | miękko, blisko polskiego „ś" — tjena to „śena" |
| sj, stj, skj | „sj" | szumiący dźwięk, coś między „sz" a „ch" — sju (siedem) |
Nie panikuj z „r". Szwedzkie „r" w większości kraju jest podobne do polskiego, a na południu, w Skanii — gardłowe, jak francuskie. Obie wersje są poprawne. Twoje polskie „r" mieści się w normie i nikt nie zwróci na nie uwagi. Szwedzki ma za to melodię słowa (akcent toniczny), której polski nie zna — na razie słuchaj nagrań, dokładnie omówimy ją w lekcji 49.
Dialog 2 — I telefon
Literowanie przez telefon to moment, w którym cała lekcja się sprawdza. W Szwecji do lekarza rodzinnego chodzi się do vårdcentralen — przychodni rejonowej. Najpierw trzeba się tam zapisać i umówić, najczęściej telefonicznie.
Czytanka: En ny början
Gdzie jest „proszę"? Szwedzki nie ma jednego słowa na polskie „proszę" przy prośbie. Jego robotę wykonuje tack: En kaffe, tack — „kawę poproszę". Podając coś, mówisz varsågod. Słowo snälla istnieje, ale brzmi jak błaganie — „no proszę cię".
Słownictwo lekcji 1
Przy każdym rzeczowniku stoi rodzajnik — en albo ett. Ucz się go razem ze słowem, tak jak niemieckiego der/die/das. Z formy rzeczownika rodzaju zwykle nie da się wywnioskować, a od lekcji 4 i 8 będzie decydował o końcówkach.
Ćwiczenia podsumowujące
Podsumowanie
- Powitanie na każdą okazję: hej. Pożegnanie: hej då. Resztę dodajesz, gdy chcesz brzmieć cieplej albo oficjalnie.
- Czasownik ma jedną formę dla wszystkich osób — jag är, du är, de är. Zaimka nie wolno opuszczać.
- „Jak się nazywasz" to Vad heter du? — przez vad, nie hur. Uważaj na vad (co) i var (gdzie).
- Alfabet ma 29 liter, å ä ö stoją na końcu. Szwedzkie o często czyta się „u", a å to polskie „o".
- Szwedzki nie ma słowa „proszę" przy prośbie — wystarczy tack.
W następnej lekcji: skąd jesteś i jakimi językami mówisz — kraje, narodowości i pierwsze zdania przeczące.